آشنایی با گندم و آفات آن
مقدمه
گندم از مهمترین غلات است که جزء غذای اصلی مردم جهان به شمار میرود و پس از ذرت، گندم بیشترین غلهٔ تولید شده در جهان میباشد که رشد و بقای جوامع انسانی را تامین مینماید. گندم عمدتا به شکل نان مصرف میشود، اما جزء اصلی بسیاری از محصولات دیگر نیز میباشد. امروزه گندم تقریباً %20 زمینهای زیر کشت جهان را اشغال کرده و مهمترین کالای کشاورزی درتجارت بینالمللی است. بیشتر گندم در نیمکره شمالی کشت میشود. گندم یک محصول سردسیری است امّا در مناطق آب و هوایی مختلف رشد میکند و هر ساله حدود %20 گندم تولیدی جهان که میتواند در تغذیه بشر مورد استفاده قرار گیرد، در مزرعه و یا در انبار در اثر بیماریهای این محصول از دست میرود.
گندم (.Triticum aestivum L) یکی از غلات مهم و منبع اصلی تامین کالری و پروتئین گیاهی در تغذیه بشر میباشد. در بسیاری از کشورها مصرف سرانه گندم از هر غذایی بیشتر است. اجزاء تشکیل دهنده دانه گندم کربوهیدراتها، پروتئینها، ویتامینها و سایر عناصر میباشد که شامل ۷ تا ۱۸ درصد پروتئین (بستگی به نوع گندم دارد)، ۶۰ تا ۷۰ درصد نشاسته، ۲ تا ۲٫۵ درصد سلولز (فیبر خام)، ۱٫۵ تا ۲ درصد چربی و مابقی مرکب از رطوبت و مواد کانی است. ظاهر فیزیکی دانههای گندم بسیار متنوع است.
سطح زیر کشت گندم در کشورهای در حال توسعه 125 میلیون هکتار و در کشورهای توسعه یافته 95 میلیون هکتار که مجموعا 220 میلیون هکتار معادل 75 درصد سطح کشت دنیا را به خود اختصاص داده است. در ایران زراعت گندم به دلیل سهمی که در تأمین غذای مردم و نیز کمک به زراعت های دیگر و تحکیم زیربنای اقتصادی کشور دارد، به تنهایی بیش از 50 درصد از اراضی کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است. سطح زیر کشت در کشور حدود 6 میلیون هکتار است که گندم آبی بیش از دو میلیون هکتار و گندم دیم مساحت 3778797 هکتار از این مقدار هکتار را تشکیل میدهند. گندم در 31 استان و حدود 400 شهر کشت میشود. بزرگترین استانهای تولید کننده گندم کشور عبارتند از خوزستان، فارس، گلستان، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خراسان رضوی، البرز و آذربایجانهای غربی و شرقی. در این بین تعداد زیادی از آفات، بیماریها و علفهای هرز این محصول را تهدید کرده و در صورت عدم مبارزه خسارات زیادی به گندم وارد می کنند.
| کشور | میزان تولید (تن) |
|---|---|
| چین | ۱۳۶٬۹۰۰٬۰۰۰ |
| هند | ۱۰۹٬۶۰۰٬۰۰۰ |
| روسیه | ۷۶٬۱۰۰٬۰۰۰ |
| ایالات متحده آمریکا | ۴۴٬۸۰۰٬۰۰۰ |
| فرانسه | ۳۶٬۶۰۰٬۰۰۰ |
| اوکراین | ۳۲٬۲۰۰٬۰۰۰ |
| استرالیا | ۳۱٬۹۰۰٬۰۰۰ |
| پاکستان | ۲۷٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| کانادا | ۲۲٬۳۰۰٬۰۰۰ |
| آلمان | ۲۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| ترکیه | ۱۷٬۶۰۰٬۰۰۰ |
| آرژانتین | ۱۷٬۶۰۰٬۰۰۰ |
| بریتانیا | ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| لهستان | ۱۱٬۹۰۰٬۰۰ |
| قزاقستان | ۱۱٬۸۰۰٬۰۰۰ |
| رومانی | ۱۰٬۴۰۰٬۰۰۰ |
| ایران | ۱۰٬۱۰۰٬۰۰۰ |
| مصر | ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| اسپانیا | ۸٬۶۰۰٬۰۰۰ |
| برزیل | ۷٬۹۰۰٬۰۰۰ |
| در کل دنیا | ۷۷۰٬۹۰۰٬۰۰۰ |
سن گندم Eurygaster integriceps
سن گندم كليدی ترين آفت گندم و جو میباشد. این آفت در تمام مراحل زندگی خود (سن مادر تخم گذار و پوره های به دنیا آمده) به اکثر قسمتهای گياهان ميزبان از جمله جوانه مرکزی، برگها، ساقه، خوشه و دانهها حمله میکنـد و بـا خرطوم خود شيره آنها را میمکد. در ايران خسارت اين آفت در برخی سالها منجر به كاهش 20-30 درصدی عملكرد در جو و 50-60 درصدی در گندم شده است. اين آفت همچنين از طريق تزريق بزاق حاوی تركيبات شیمیایی به درون دانه غلات، سبب از بين رفتن گلوتن میشود و در نتيجه كيفيت نان را به میزان زیادی کاهش میدهد .
شته معمولی گندم Schizaphis graminum
شته معمولی گندم با مکیدن شیره گیاهی سبب تضعیف محصول گندم میشود اما اهمیت مبارزه با شته ها به دلیل انتقال برخی از بیماریهای ویروسی خطرناک و خسارتزا به گندم میباشد .
ملخ صحرایی Schistocerca gregaria
ملخ صحرایی از خسارتزا ترین آفات شناخته شده در کره زمین میباشد و خطرناکترین آفت محصولات کشـاورزی در بیـن 1000 آفت اقتصادی در دنیـا بشـمار مـیرود. ملخها هر گیاه و هر سبزینهای را به راحتی از بین میبرند.
زنگ زرد گندم Puccinia striiformis f. sp. Tritici
بیماری قارچی زنگ زرد گندم یشتر از سایر زنگها به غلات خسارت وارد مینماید. ابتدا بـر روی برگهای جوان، جوشهای زرد یا نارنجی کمرنگ تشکیل شده که بصورت خطی و به موازات رگبرگها هر دو سطح برگ را فرا میگیرند در شرایط مساعد این جوشها ممکن است بر روی غلاف، خوشهها، گلوم و گلومل نیز ظاهر شود و با گرم شدن هوا در شرایط نامساعد در سطح تحتانی برگها جوشهای تیره حاوی تلیوسپور ظاهر میشود. دانههای گندم حاصـله از خوشههای آلوده به زنگ کوچک، چروکیده و غیرقابل استفاده برای مصارف خوراکی می شوند.
سیاهک آشکار گندم Ustilago tritici
سیاهک آشکار گندم بیماری قارچی همانند سیاهک پنهان بذر زاد بوده و از طریق بذر منتقل شده علائم آلودگی تا زمان خوشهدهی مزرعه قابل تشخیص نیست. در این هنگام گیاهان آلوده زودتر به خوشه میروند، همچنین این گیاهان معمولاً بلندتر از گیاهان سالم هستند. در نتیجه آلودگی تمام محتويات دانههای گندم به توده سیاه رنگ بدون پوشش حفاظتی تبدیل شده و رفته رفته اسپور های قارچ تخلیه و پراکنده میگردد.
فوزاریوم خوشه گندم Fusarium graminerum
مهمترین علائم این بیماری سفید شدن قسمتی و یا تمام خوشه قبل از تکامل آن است . در اثر بروز این بیماری علاوه بر کاهش میزان محصول، کیفیت دانههای حاصله پائین میآید. خسارت کیفی دانه های آلوده به این ترتیب است که درصد قوه نامیه بذور کاهش پیدا نموده و باعث کاهش قدرت جوانه زنی آنها میگردد. این بیماری روی خاصیت نانوایی گندم نیز اثر میگذارد و علاوه بر ایجاد طعم نامناسب در آرد حاصله به علت ترشحات قارچی، گندمهای حاصله برای انسان و دام سمی و سرطانزا میباشد لذا قارچ عامل بیماری از نظر بهداشتی نیز بسیار حائز اهمیت میباشد.
سیاهک پنهان معمولی گندم Tilletia tritici - Tilletia laevis
سیاهک پنهان گندم بیماری قارچی بذرزاد بوده و از طریق بذر منتقل شده و ایجاد آلودگی میکند. سیستم ريشهای گیاهان آلوده معمولا گسترش ضعیفی دارد و پنجه زنی در اين گیاهان نیز افزايش مییابد. علائم آلودگی تا زمان خوشهدهی مزرعه قابل تشخیص نیست. در نتیجه آلودگی تمام محتويات دانههای گندم به توده سیاه رنگ اسپور عامل بیماری تبدیل میشود و در اثر تماس دانههای آلوده، دانههای سالم را بسیار بدبو و بدرنگ میکند. دانههای آلوده میتواند در زمان برداشت در كمباين انفجار و آتش سوزی ایجاد کند.
علف های هرز پهن برگ گندم
75 درصـد از علف های هـرز مـزارع گنـدم کشـور ما متعلـق بـه خانـواده هـای گیاهـی گندمیـان(کشیده برگ)، شـب بـو، کاسـنی، لگومینوز، پیچک و سلمه میباشد که همگی برسر مکان، نور و هوا و مواد غذایی با محصول اصلی رقابت می کنند. علفهای هرز همچنین با ترشح و تولید مواد سمی در خاک و بذر خود عملکرد و کیفیت گندم را به شدت کاهش میدهند. به طور كلی اگر مزارع گندم عاری از علف هرز شود حدود 30 % به عملكرد مزرعه افزوده مـیشـود، چنانچـه فقـط سمپاشی صورت گيرد 22 % افـزايش عملكـرد خواهيم داشت. اگر ميانگين خسارت بدست آمده از دو روش فوق را ملاک عمل قرار دهيم ميانگين خسارت علفهای هرز به گندم در صورت عدم مبارزه در سراسر كشور حدود 30 درصد است.
علف های هرز کشیده برگ در مزارع گندم
علفهای هرز برای کسب منابع رشدی با گونههای زراعی به رقابت میپردازند (آب، مواد غذایی و نور و هوا) و به لحاظ کمی و کیفی اثرات سوئی را در کشت و کار غلات به جا میگذارند. به عنوان نمونه علف هرز یولاف مهترین علف هرز مزارع گندم است و در مناطق گرمسیری و معتدل کشور این علف هرز کشیده برگ عملکرد مزارع گندم را 17 تا 62 درصد کاهش میدهد. یا علـف هـرز فالاریس (خونی واش) با 29 تا 39 بوته در متر مربع موجـب کاهش 19 درصـدی عملکرد دانـه گنـدم میشود. سایر علف های هرز خانواده گندمیان(کشیده برگ) عبارتند از چچم، جومیش یا علف پشمکی، فالاریس (علف قناری، خونی واش) و انواع دم روباهی. این علف های هرز به لحاظ رقابت درونگونهای(بیولوژی و فیزیولوژی مشترک در جذب نور، آب و خاک و هوا) همواره تهدید جدی برای مزارع گندم بوده و در صورت عدم مبارزه خسارات سنگینی را به وجود میآورند .
سیاهک پاکوتاه گندم Tilletia controversa kuhn
این بیماری در استان های آذربایجان غربی، شرقی، کردستان، لرستان، همدان و مرکزی مشاهده شده است. قارچ عامل بیماری باعث توقف رشد گیاه میزبان، کوتاه شدن شدید ساقه و پنجه زنی فراوان می شود. علائم پس از مرحله خوشه دهی مشاهده و سنبله های آلوده به رنگ سبز مایل به آبی و دانههای آنها نسبت به سنبله سالم بازتر میشود . دانههای تولید شده غیر قابل مصرف بوده و باعث کاهش شدید عملکرد میشود .
